Khai Phá Năng Lực Tiềm Ẩn - 2 ngày
làm chủ tư duy, hệ thống, mô hình kinh doanh
Giữ vé ngay
Nguyễn Ngọc Sơn
Lãnh đạo và đội ngũ

Sức Mạnh Tiềm Thức: Vì Sao Bạn Biết Mà Vẫn Không Làm?

Biết rõ phải làm gì mà vẫn không làm? Vì sao thói quen mạnh hơn ý chí, và cách luyện tiềm thức bằng những bước nhỏ mỗi ngày.

Sức Mạnh Tiềm Thức: Vì Sao Bạn Biết Mà Vẫn Không Làm?

Chuông báo thức reo lúc 5 giờ 30, bạn với tay tắt, tự nhủ "năm phút nữa thôi", rồi mở mắt ra đã 7 giờ kém. Tối qua bạn vừa đọc xong một chương sách về sức mạnh tiềm thức, còn ghi hẳn vào sổ: "Từ mai dậy sớm, gọi 10 khách cũ trước 9 giờ."

Sổ vẫn nằm trên bàn. Bạn biết rõ phải làm gì. Chỉ là cái biết ở một chỗ, còn bàn tay tắt chuông thì chạy theo một lối khác, gần như không hỏi ý bạn.

Bài này viết cho chủ doanh nghiệp nhỏ, người bán hàng, trưởng nhóm, những người đọc nhiều mà mãi chưa đổi được thói quen. Tôi không kể thêm câu chuyện truyền cảm hứng nào. Tôi bóc từng hiểu lầm phổ biến về sức mạnh tiềm thức, vì chính những hiểu lầm đó làm bạn cố mãi mà vẫn về chỗ cũ.

Một lưu ý: đây là bài về thói quen và tư duy trong công việc, cuộc sống. Bài không thay tư vấn của bác sĩ hay chuyên gia tâm lý. Nếu bạn mất ngủ kéo dài, lo âu hay buồn bã nhiều tuần liền, hãy tìm người có chuyên môn.

Hiểu lầm 1: "Biết rồi thì sẽ làm được"

Biết và làm nằm ở hai chỗ khác nhau trong đầu. Hiểu được chỗ này là bạn đã bớt tự trách mình một nửa.

Nói đơn giản, tiềm thức là phần tâm trí chạy tự động, dưới mức bạn để ý: thói quen, phản xạ, cảm xúc bật lên ngay, những niềm tin bạn ít khi hỏi lại. Bạn chạy xe về nhà trên con đường quen, đến cổng mới giật mình không nhớ đã rẽ những chỗ nào. Đó là tiềm thức cầm lái. Nhân viên góp ý, chưa kịp hiểu đã thấy khó chịu. Cũng là nó.

Nhà tâm lý học Daniel Kahneman, trong cuốn Thinking, Fast and Slow (bản tiếng Việt: Tư duy nhanh và chậm), mô tả hai kiểu suy nghĩ. Hệ thống 1 nhanh, tự động, ít tốn sức. Hệ thống 2 chậm, có chủ ý, tốn năng lượng. Hai khái niệm này không trùng hẳn với "tiềm thức" và "ý thức" theo cách nói dân gian, nhưng giúp ta hiểu vấn đề. Cái biết từ sách nằm ở Hệ thống 2. Còn việc làm hằng ngày phần lớn do Hệ thống 1 điều khiển.

Một nghiên cứu ghi nhật ký của nhóm nhà tâm lý học Wendy Wood (công bố năm 2002) ghi nhận khoảng 43% hành động hằng ngày của người tham gia được lặp lại gần như mỗi ngày trong cùng bối cảnh, và thường diễn ra khi họ đang nghĩ về việc khác.

Tôi hay ví sức mạnh tiềm thức như con đường mòn trong vườn. Đi nhiều lần, đường mòn thành lối rõ. Muốn có lối mới thì phải đi lối mới nhiều lần, cho lối cũ cỏ mọc lại. Đọc thêm sách về đường mới thì lối cũ vẫn nằm nguyên đó. Sức mạnh tiềm thức không đổi chiều chỉ vì bạn hiểu ra.

Sức mạnh tiềm thức cũng không chọn phe. Nó khuếch đại cả thói quen tốt lẫn thói quen xấu. Cái nào lặp lại nhiều hơn thì cái đó thắng.

Cần làm: đừng đo tiến bộ bằng số sách đã đọc. Đo bằng số lần bạn đã làm việc mới trong tuần.

Nguyễn Ngọc Sơn giảng về sức mạnh tiềm thức trên sân khấu Khai Phá Năng Lực Tiềm Ẩn

Hiểu lầm 2: "Quyết tâm đủ mạnh thì thắng được sức mạnh tiềm thức"

Ý chí đấu tay đôi với sức mạnh tiềm thức thì thường thua. Ý chí giống pin điện thoại. Sáng đầy, tối gần cạn. Dựa vào nó thì được vài hôm, tới ngày mệt là về lối cũ.

Cách bền hơn là sửa môi trường, vì môi trường là cái công tắc bật thói quen. Sức mạnh tiềm thức phụ thuộc rất nhiều vào những gì bạn nhìn thấy, chạm vào mỗi ngày.

Quay lại cái chuông báo thức. Bạn không cần thêm quyết tâm. Bạn cần để điện thoại ngoài tầm với, phải đứng dậy mới tắt được. Và đặt danh sách 10 khách cạnh chỗ pha cà phê từ tối hôm trước. Sáng ra, thứ bạn thấy đầu tiên là danh sách, không phải Facebook.

Muốn sức mạnh tiềm thức làm việc cho mình, nguyên tắc rất gọn: làm cho việc tốt dễ làm hơn, việc xấu khó làm hơn. Muốn đọc sách thì để sách cạnh gối. Muốn bớt ăn vặt thì đừng mua về nhà. Muốn gọi khách buổi sáng thì tối hôm trước mở sẵn file danh sách trên máy.

Tiền bạc cũng y vậy. Cuối tháng mới "cố" để dành thì tháng nào cũng hết. Cài lệnh tự chuyển một phần lương sang tài khoản tiết kiệm ngay ngày nhận lương thì chẳng phải cố gì. Muốn chia tiền có hệ thống, bạn xem thêm quy tắc 6 chiếc lọ và 50/30/20.

Dùng sức mạnh tiềm thức kiểu này thường bền hơn ý chí, vì nó không bắt bạn phải thắng chính mình mỗi sáng.

Cần làm: chọn một thói quen muốn có, rồi tìm một thay đổi nhỏ trong nhà hoặc trên bàn làm việc giúp nó dễ xảy ra hơn. Làm ngay tối nay.

Hiểu lầm 3: "Cứ nghĩ tích cực là sức mạnh tiềm thức sẽ mang mọi thứ tới"

Nhiều người biết tới sức mạnh tiềm thức qua cuốn sách cùng tên của Joseph Murphy, xuất bản lần đầu năm 1963. Sách phổ biến ý tưởng rằng niềm tin được lặp đi lặp lại sẽ định hình cuộc sống.

Theo tôi, nên đọc. Nhưng đọc với cái đầu tỉnh. Một số khẳng định trong sách, chẳng hạn chữa bệnh chỉ bằng niềm tin, không có bằng chứng khoa học. Đang bệnh thì việc cần làm là đi khám.

Cái dễ hiểu sai nhất là nghĩ chỉ cần tin là đủ. Các nghiên cứu của nhà tâm lý học Gabriele Oettingen cho thấy chỉ mơ tưởng tích cực, không tính tới trở ngại, có thể làm giảm động lực hành động. Mơ cảnh thành công xong thì "phê" trước. Mà phê trước thì ít khi làm sau.

Từ đó bà phát triển phương pháp WOOP, gồm bốn bước:

  1. Wish (mong muốn): điều bạn muốn đạt trong tuần tới, đủ thách thức nhưng làm được.
  2. Outcome (kết quả): nghĩ thật rõ cảm giác khi đạt được.
  3. Obstacle (trở ngại): trở ngại nằm bên trong bạn, như ngại, mệt, sợ bị từ chối.
  4. Plan (kế hoạch): viết một câu "Nếu trở ngại đó xuất hiện, thì tôi sẽ làm việc này".

Ví dụ minh họa: một trưởng nhóm muốn tuần này gặp 3 khách lớn. Trở ngại là ngại gọi vì sợ làm phiền. Kế hoạch: "Nếu thấy ngại trước khi bấm số, thì tôi nhắc mình đang gọi để giúp khách, rồi bấm luôn." Viết trên một tờ giấy, chưa tới 5 phút.

Dùng sức mạnh tiềm thức theo cách này tốt hơn nhiều so với ngồi ngắm bảng mơ ước, vì nó nối mong muốn với một việc cụ thể.

Hiểu lầm 4: "21 ngày là đổi được thói quen"

Con số 21 ngày được nhắc nhiều lắm trong các bài về sức mạnh tiềm thức. Nghiên cứu lại nói khác.

Phillippa Lally và cộng sự tại University College London (2009) theo dõi người tham gia tập một hành vi mới mỗi ngày. Thời gian để hành vi trở nên tự động dao động rất rộng, từ 18 tới 254 ngày, trung vị khoảng 66 ngày. Tức là có người nhanh, có người chậm hơn nhiều, và đa số cần hơn 21 ngày.

Người tin vào con số 21 thường bỏ cuộc đúng tuần thứ ba, lúc thói quen mới vừa bén rễ. Họ nghĩ "đủ ngày rồi mà sao vẫn khó", rồi kết luận mình không hợp.

Tin tốt từ cùng nghiên cứu đó: bỏ lỡ một lần không ảnh hưởng đáng kể tới quá trình hình thành thói quen. Lỡ một ngày thì không sao. Cần tránh là bỏ vài ngày liền rồi tự nhủ "thôi, mình không hợp".

Học viên viết lại niềm tin giới hạn của bản thân trong giờ thực hành

Bắt đầu nhỏ tới mức khó mà thất bại. 2 phút đọc sách. 1 cuộc gọi cho khách. 10 hơi thở sâu trước giờ họp. Nhiều người thấy nhỏ quá, chẳng bõ. Nhưng người 40 tuổi lần đầu học bơi cũng phải bám thành hồ trước, chưa ai xuống nước đã bơi được 500 mét. Giai đoạn đầu, bạn luyện lối đi mới chứ chưa luyện kết quả.

Một lộ trình 21 ngày để bắt đầu, không phải để xong:

Giai đoạn Việc làm mỗi ngày Mục tiêu
Ngày 1 đến 7 Ghi lại 3 phản ứng tự động bạn muốn đổi, chọn ra 1 Nhận diện
Ngày 8 đến 14 Viết 1 câu "Nếu... thì...", đổi một chi tiết trong môi trường, làm bài tập tự nói buổi tối Thay thế
Ngày 15 đến 21 Làm WOOP mỗi sáng, lặp lại hành động nhỏ và đánh dấu lên lịch Củng cố

Đặt mục tiêu theo nguyên tắc SMART và ghi vào kế hoạch cá nhân hằng tuần. Mỗi Chủ nhật dành 10 phút tự hỏi: tuần này làm được mấy ngày, lúc nào dễ bỏ nhất, tuần sau chỉnh gì?

Sai lầm hay gặp nhất là muốn đổi 5 thói quen cùng lúc, rồi bỏ cả 5. Chọn một, làm cho nó chạy tự động, rồi mới tới cái tiếp. Sức mạnh tiềm thức tích lũy qua số lần lặp lại, không qua cường độ của một lần cố hết sức.

Hiểu lầm 5: "Mỗi sáng tự nhủ 'tôi là người giỏi nhất' là được"

Tiềm thức nghe hết những gì bạn tự nói. "Mình không có duyên bán hàng." "Mình vốn hay quên." "Nhà mình chẳng ai giàu được." Mỗi câu lặp lại là một lần bạn đi lại lối mòn cũ.

Nhiều người đổi sang câu ngược hẳn: "Tôi là người bán hàng giỏi nhất." Nói ra thấy sướng. Nhưng trong bụng không tin.

Câu quá xa thực tế thì bạn tự bác bỏ ngay, và lối cũ còn sâu thêm. Sức mạnh tiềm thức lúc này quay ngược lại chống bạn.

Câu tốt là câu vừa tích cực vừa đủ thật để bạn tin. Thay "mình không có duyên bán hàng" bằng "mình đang học bán hàng tốt hơn mỗi tuần". Nghe bình thường lắm, nhưng bạn không cãi được nó. Sức mạnh tiềm thức bắt đầu làm việc từ những câu như thế.

Bài tập 5 phút mỗi tối:

  1. Viết ra một niềm tin đang cản bạn.
  2. Ghi một bằng chứng cho thấy niềm tin đó không hoàn toàn đúng.
  3. Viết câu thay thế vừa tích cực vừa đáng tin.
  4. Đọc to câu mới 3 lần trước khi ngủ.

Lời tự nói chỉ là một nửa. Nửa kia là kỹ năng thật. Nói "mình đang học" mà không học gì thì vài tuần sau câu đó hết đáng tin. Song song với bài tập này, bạn có thể đi theo lộ trình kỹ năng bán hàng từ người mới đến chốt đơn.

Hiểu lầm 6: "Sức mạnh tiềm thức là chuyện bí ẩn, phải có bí kíp"

Không bí ẩn gì. Cái người ta gọi là sức mạnh tiềm thức thật ra là sức mạnh của hệ thống thói quen và phản xạ, luyện được bằng lặp lại có chủ đích, và cần thời gian.

Học viên cùng giơ tay hưởng ứng trong bài luyện sức mạnh tiềm thức

Bạn có thể từng nghe "95% hành vi do tiềm thức quyết định". Con số này được nhắc nhiều nhưng tôi chưa tìm được nguồn nghiên cứu rõ ràng, nên đừng dựa vào nó. Còn các loại âm thanh "lập trình tiềm thức" khi ngủ, hiện chưa có bằng chứng thuyết phục rằng chúng đổi được hành vi. Ngủ đủ giấc mới là thứ giúp não củng cố những gì bạn luyện ban ngày.

Nếu phải gọi một thứ là "bí kíp" để luyện sức mạnh tiềm thức, tôi chọn câu "Nếu... thì...". Nó đơn giản mà có nghiên cứu phía sau.

Nhà tâm lý học Peter Gollwitzer gọi kỹ thuật này là "ý định thực thi" (implementation intention, tức là gắn trước một hành động với một tình huống cụ thể). Một phân tích tổng hợp năm 2006 của Gollwitzer và Sheeran trên gần 100 nghiên cứu ghi nhận kỹ thuật này giúp người tham gia thực hiện mục tiêu tốt hơn so với chỉ đặt mục tiêu chung chung.

"Mai tôi sẽ gọi khách" là một mong muốn. "Nếu tôi vừa pha xong ly cà phê buổi sáng, thì tôi mở danh sách và gọi khách đầu tiên trước khi uống" là một lệnh cho Hệ thống 1.

Trong bán hàng: "Nếu khách chê đắt, thì tôi hít một hơi và hỏi họ đang so với lựa chọn nào." Câu này chặn phản xạ giảm giá ngay. Nói gì tiếp theo thì cần chuẩn bị trước, bạn tham khảo cách trả lời khách hàng chê đắt.

Vế "nếu" phải là tình huống dễ nhận ra: một giờ, một nơi, một câu nói. Vế "thì" là hành động nhỏ, làm được trong vài giây. Mỗi lần chỉ luyện một, hai câu, viết ra giấy, đọc lại mỗi sáng. Khi tình huống xảy ra, não phản ứng gần như tự động, và đó là lúc sức mạnh tiềm thức đứng về phía bạn.

Hiểu lầm 7: "Tiềm thức là chuyện riêng, chẳng dính gì tới quản lý"

Dính nhiều lắm. Người làm chủ thấy rõ sức mạnh tiềm thức nhất lúc bị khách từ chối, lúc doanh số giảm, lúc phải quyết gấp. Người đã luyện phản xạ bình tĩnh sẽ hỏi "lần này mình học được gì". Người chưa luyện thì nản, đổ lỗi, hoặc bỏ ngang.

Nhân viên nhìn phản ứng tự động của bạn nhiều hơn nghe lời bạn nói. Một nhân viên báo làm sai đơn hàng. Bạn quát, lần sau họ giấu lỗi. Bạn hỏi "chuyện gì đã xảy ra?", lần sau họ báo sớm hơn. Mấy giây đó lặp lại hàng trăm lần mỗi năm và dần thành văn hóa của cả nhóm.

Phản xạ giao tiếp luyện được y như trên. Người hay ngắt lời có thể dùng câu: "Nếu người khác đang nói, thì tôi đếm thầm tới 3 rồi mới trả lời." Người hay run trước nhân viên có thể luyện câu mở đầu tới thuộc lòng, như tôi viết trong bài kỹ năng giao tiếp đỉnh cao.

Vì vậy tôi cho rằng một phản xạ bình tĩnh, hỏi trước rồi mới nhận xét, là nền móng của lãnh đạo bền. Xa hơn, sức mạnh tiềm thức trong những thói quen nhỏ về tiền bạc và công việc cũng là nền của cách làm giàu bền vững.

Viết cho người đang biết mà chưa làm

Nếu bạn đọc tới đây và thấy mình trong cảnh tắt chuông ngủ tiếp, thì đó không phải lỗi của bạn. Sức mạnh tiềm thức không nằm trong cuốn sách bạn đọc tối qua. Nó nằm trong những gì bạn lặp lại mỗi sáng, trong cái bàn bạn sắp xếp, trong câu bạn tự nói với mình lúc mệt. Lối mới chỉ đơn giản là chưa được đi đủ nhiều lần.

Tối nay, chọn một thói quen thôi. Viết một câu "Nếu... thì..." lên giấy, để nó ở chỗ sáng mai mở mắt ra là thấy, và dời cái điện thoại ra xa giường thêm vài bước. Thế là đủ cho ngày đầu tiên.

Hãy theo dõi Facebook Nguyễn Ngọc Sơn để học được giá trị mỗi ngày!

Những bài học kinh doanh tôi đã phải trả giá

Gửi thẳng vào email của bạn hàng kỳ, hoàn toàn miễn phí.