Văn hóa doanh nghiệp là gì? 3 cấp độ và cách xây văn hóa công ty
Văn hóa doanh nghiệp là gì, 3 cấp độ có ví dụ mạnh và yếu, và cách xây dựng văn hóa doanh nghiệp từ 3 người thành hệ thống 500 người sau 10 năm.

Có lần một chủ doanh nghiệp khoe với tôi bộ giá trị cốt lõi của công ty anh ấy. In đẹp, khung kính, treo giữa văn phòng. 5 chữ: Chính trực, Tận tâm, Sáng tạo, Đoàn kết, Trách nhiệm.
Tôi hỏi một nhân viên đứng gần đó: "Em kể anh nghe một lần gần đây công ty mình chọn chính trực dù bị thiệt được không?"
Bạn ấy nghĩ khá lâu rồi cười trừ.
Đó là lúc tôi biết công ty này chưa có văn hóa. Nó chỉ có một tấm bảng.
Văn hóa doanh nghiệp là gì?
Văn hóa doanh nghiệp là cách mọi người trong công ty cư xử khi không có ai phải nhắc nhở. Nếu phải trả lời văn hóa doanh nghiệp là gì trong một câu, thì đó là câu tôi dùng suốt 22 năm.
Không phải khẩu hiệu treo tường. Không phải áo đồng phục. Không phải bữa tiệc cuối năm.
Nó là câu trả lời cho câu hỏi: khi gặp tình huống khó, mà sếp không có mặt, người của bạn sẽ làm gì?
Cách kiểm tra nhanh nhất: hỏi ba nhân viên cùng một tình huống khó, riêng từng người. 3 người trả lời giống nhau thì công ty có văn hóa. 3 người trả lời khác nhau thì công ty chỉ có 3 cách làm việc cá nhân.
Văn hóa tổ chức và văn hóa doanh nghiệp có khác nhau không?
Về bản chất là một. Văn hóa tổ chức là chữ dùng chung cho mọi tổ chức, kể cả trường học, bệnh viện, cơ quan nhà nước. Văn hóa doanh nghiệp là chữ dùng riêng cho doanh nghiệp.
Trong bài này tôi dùng lẫn cả hai, vì với chủ doanh nghiệp nhỏ thì phân biệt hai chữ đó không giúp ích gì cho việc hàng ngày.
Các cấp độ văn hóa doanh nghiệp: 3 tầng
Cách chia phổ biến nhất trong quản trị chia văn hóa làm 3 tầng, từ nhìn thấy được đến sâu nhất.
Tầng 1, những gì nhìn thấy được. Cách bài trí văn phòng, đồng phục, cách chào nhau, giờ giấc, cách họp. Đây là tầng dễ bắt chước nhất và cũng ít giá trị nhất nếu chỉ có mình nó.
Tầng 2, những giá trị được tuyên bố. Là bộ giá trị cốt lõi, tầm nhìn, sứ mệnh. Là những gì công ty nói mình tin.
Tầng 3, những giả định ngầm. Là những điều mọi người thật sự tin, không ai viết ra và cũng không ai bàn cãi. Ví dụ: "báo tin xấu cho sếp là dại", hoặc ngược lại "báo sớm thì được khen".
Khoảng cách giữa tầng 2 và tầng 3 chính là chỗ văn hóa thật nằm. Công ty treo chữ Chính trực mà ai nói thật đều bị mắng, thì tầng 3 của công ty đó là "im lặng cho lành", và đó mới là văn hóa thật.

Vai trò của văn hóa doanh nghiệp
Nó quyết định thay bạn khi bạn vắng mặt. Doanh nghiệp 5 người thì bạn quyết hết. Doanh nghiệp 50 người thì mỗi ngày có hàng trăm quyết định nhỏ bạn không biết. Văn hóa là thứ quyết định thay bạn những lúc đó.
Nó giữ người, hoặc đuổi người. Người giỏi ít khi nghỉ vì lương. Họ nghỉ vì không chịu được cách công ty đối xử với nhau. Ngược lại, văn hóa mạnh thì người không hợp tự rời đi, bạn không phải đuổi ai.
Nó rẻ hơn quy trình. Một công ty phải viết quy trình cho mọi tình huống là công ty không có văn hóa. Có văn hóa thì tình huống lạ cũng được xử đúng tinh thần, không cần điều khoản.
Ví dụ về văn hóa doanh nghiệp mạnh và yếu
Cùng một tình huống, hai công ty xử khác nhau, đó chính là văn hóa.
Ví dụ văn hóa mạnh. Khách gọi báo hàng giao thiếu vào 8 giờ tối. Nhân viên trực không có quyền duyệt đền bù, nhưng vẫn gọi lại xin lỗi, hẹn sáng mai bù, rồi nhắn cho quản lý. Không ai dạy bạn ấy làm vậy trong buổi nào cả. Bạn ấy làm vì thấy mọi người quanh mình vẫn làm thế.
Ví dụ văn hóa yếu. Cũng tình huống đó, nhân viên trực đọc tin rồi để đấy, vì trả lời sai thì bị mắng, còn im lặng thì không ai biết. Sáng hôm sau khách đăng lên mạng, công ty mới cuống lên xử lý.
Khác nhau không nằm ở quy trình, vì cả hai đều không có quy trình cho tình huống này. Khác nhau ở chỗ người trong công ty tin điều gì sẽ xảy ra với mình khi chủ động.
Cách tôi dựng văn hóa cho hệ thống 500 người, bắt đầu từ 3 người
Năm 2012 tôi về một vùng chưa có gì, bắt đầu lại với 3 người. Lúc đó tôi không nghĩ mình đang xây văn hóa. Tôi chỉ chọn ba việc và làm suốt.
Một, tôi làm trước những gì tôi muốn thấy. Muốn đội gọi khách đều thì tôi ngồi giữa phòng gọi trước, cho cả đội nghe, kể cả những cuộc bị cúp máy. Muốn đội đúng giờ thì tôi không bao giờ đến sau. Người ta không học từ điều bạn nói, họ học từ điều bạn làm khi mệt.
Hai, tôi khen công khai một việc rất cụ thể mỗi tuần. Không khen "em làm tốt lắm". Khen "hôm qua khách gắt mà em vẫn gọi lại lần thứ ba, đó là cách chúng ta làm việc". Khen như vậy là dạy cho 20 người còn lại biết cái gì được coi trọng ở đây.
Ba, tôi để người làm được dạy lại người mới. Đây là chỗ văn hóa lan nhanh nhất. Người dạy lại phải nói ra cách mình làm, nói ra thì tự thấm hơn, và người mới học được cả cách làm lẫn cách cư xử. Cách dựng việc kèm người thành nếp, tôi viết trong bài đào tạo nội bộ cho doanh nghiệp. 10 năm sau, 3 người thành 120 trưởng phòng và 10 văn phòng, mà tôi không phải có mặt ở từng nơi.

Cách xây dựng văn hóa doanh nghiệp: 4 bước cho công ty từ 5 - 20 người
- Viết ra 3 điều, không phải 5 hay 7. Ba điều mà bạn sẵn sàng chịu thiệt để giữ. Nhiều hơn ba thì không ai nhớ, mà nhớ không nổi thì không phải văn hóa.
- Với mỗi điều, kể một chuyện thật đã xảy ra ở công ty. Không có chuyện thật thì điều đó chưa phải giá trị của công ty, mới là mong muốn của bạn.
- Gắn vào ba thời điểm: lúc tuyển người, lúc khen thưởng, lúc chia tay ai đó. Ba thời điểm này nói lên văn hóa rõ hơn mọi buổi họp.
- Mỗi quý ngồi lại hỏi một câu: ba tháng qua có lần nào chúng ta làm ngược với điều mình viết không? Có thì sửa. Không dám hỏi câu này thì tấm bảng treo tường mãi mãi chỉ là tấm bảng.
Ba sai lầm hay gặp
Chép văn hóa của công ty lớn. Giá trị của một tập đoàn nghìn người không dùng được cho đội 10 người. Họ cần sự thống nhất, bạn cần sự nhanh nhẹn.
Nói một đằng, thưởng một nẻo. Công ty nói coi trọng chất lượng nhưng thưởng theo doanh số bằng mọi giá. Nhân viên nhìn vào bảng thưởng, không nhìn vào bảng giá trị.
Nghĩ văn hóa là việc của phòng nhân sự. Văn hóa là việc của người đứng đầu. Người chủ cư xử thế nào thì công ty thành thế đó, không có ngoại lệ. Phần này nối thẳng sang việc dẫn người, tôi viết trong bài lãnh đạo là gì.
Câu hỏi thường gặp
Công ty 5 người có cần văn hóa doanh nghiệp không?
Cần, và đây là lúc dễ nhất. Xây lúc 5 người thì chỉ cần bạn làm gương. Xây lúc 50 người thì phải phá thói quen cũ của 50 người, tốn gấp nhiều lần.
Bao lâu thì có văn hóa?
Khoảng 6 tháng để thấy dấu hiệu, 2 năm để thành nếp. Nhưng phá thì nhanh hơn nhiều. Một lần bạn làm ngược điều mình nói là mất vài tháng gây dựng.
Nhân viên cũ không chịu đổi thì sao?
Nói rõ ba điều, cho một khoảng thời gian, và sống đúng ba điều đó mỗi ngày. Người hợp sẽ ở lại, người không hợp tự thấy lạc và tự đi. Đừng ép, cũng đừng nhân nhượng.
Đo văn hóa bằng gì?
Bằng tỷ lệ người còn ở lại sau một năm, và bằng câu hỏi ba nhân viên ở đầu bài. Hai thứ đó cho câu trả lời thật hơn mọi bảng khảo sát nội bộ.
Văn hóa doanh nghiệp là gì, rốt cuộc không nằm ở tấm bảng treo tường. Nó nằm ở việc người của bạn làm gì khi bạn không có mặt. Muốn đổi câu trả lời đó thì phải đổi những gì bạn làm mỗi ngày trước.



